આ રોકાણ સલાહ નથી. આપવામાં આવેલી માહિતી માત્ર શૈક્ષણિક અને જાણકારી માટે છે અને કોઈપણ નાણાકીય ઉત્પાદન ખરીદવા અથવા વેચવાની ભલામણ તરીકે ગણાતી નથી.
બ્રોકરેજની દિવાળિયા પ્રક્રિયા દુર્લભ છે, પરંતુ તે ટ્રેડરના નાણાં અને ટ્રેડરના પોઝિશન્સ પર નોંધપાત્ર અસર કરી શકે છે. ટ્રેડરે અમલમાં રહેલી સુરક્ષાઓને સમજવી જોઈએ, દિવાળિયા પછી લેવાના પગલાં જાણવા જોઈએ અને વાસ્તવિક પુનઃપ્રાપ્તિની અપેક્ષાઓ શું છે તે સમજવું જોઈએ. જે ટ્રેડર સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર રહે છે તે ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે, અને જે ટ્રેડર ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપે છે તે નુકસાનને ઓછું કરી શકે છે.
દીવાલિયા થવામાં નાણાંનું શું થાય છે
સૌપ્રથમ જાણવાની વાત એ છે કે વેપારીના નાણાં બ્રોકરેજની ઓપરેટિંગ રકમથી અલગ રાખવામાં આવે છે. આ અલગાવ નિયમનકાર દ્વારા ફરજિયાત છે, અને તેનો અર્થ એ થાય છે કે વેપારીના નાણાં બ્રોકરેજની મિલકત (estate)નો ભાગ નથી. નાણાં કસ્ટોડિયન બેંકમાં એક અલગ ખાતામાં રાખવામાં આવે છે, અને દીવાલિયા પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી તે નાણાં વેપારીને પરત કરવામાં આવે છે.
બીજી જાણવાની વાત એ છે કે વેપારીની પોઝિશનો બીજી બ્રોકરેજમાં ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે. નિયમનકાર સામાન્ય રીતે ટ્રાન્સફરની વ્યવસ્થા કરે છે, અને ટ્રાન્સફર થોડા દિવસોથી લઈને થોડા અઠવાડિયા સુધીમાં થઈ જાય છે. વેપારીની પોઝિશનો જાળવવામાં આવે છે, અને દીવાલિયા સમયે તે પોઝિશનોને દીવાલિયા ભાવ (bankruptcy price) પર લિક્વિડેટ કરવામાં આવતી નથી.
ત્રીજી જાણવાની વાત એ છે કે રોકાણકાર વળતર યોજના (investor compensation scheme) નુકસાનને આવરી શકે છે. જો બ્રોકરેજ અલગ રાખેલા નાણાં પરત કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો આ યોજના નિશ્ચિત રકમ સુધીના નુકસાનને આવરી લે છે. આવરણ ક્ષેત્રાધિકાર (jurisdiction) મુજબ બદલાય છે, અને આવરણ €20,000 થી €500,000 પ્રતિ ક્લાયન્ટ સુધી હોઈ શકે છે.
લેવાના પગલાં
પ્રથમ પગલું શાંત રહેવાનું અને માહિતી એકત્ર કરવાની છે. ટ્રેડરે ગભરાવું નહીં, અને ટ્રેડરે નવા ટ્રેડ્સ મૂકવા નહીં. ટ્રેડરે બ્રોકરેજની સંચારસામગ્રી, નિયમનકર્તાની સંચારસામગ્રી અને સમાચાર અહેવાલો વાંચવા જોઈએ. ટ્રેડરે સત્તાવાર જાહેરાતો શોધવી જોઈએ, અને ટ્રેડરે અફવાઓ પર આધાર રાખવો નહીં.
બીજું પગલું સ્થિતિ (પોઝિશન) અને નાણાંની ચકાસણી કરવાનું છે. ટ્રેડરે ખાતાનું બેલેન્સ, ખુલ્લી પોઝિશન્સ અને ટ્રેડ ઇતિહાસ તપાસવો જોઈએ. ટ્રેડરે ખાતાના સ્ટેટમેન્ટ્સ ડાઉનલોડ કરવા જોઈએ, અને ટ્રેડરે રેકોર્ડ્સને સલામત જગ્યાએ સાચવવા જોઈએ. આ રેકોર્ડ્સ દિવાળિયા પ્રક્રિયા અને કર સંબંધિત રિપોર્ટિંગ માટે જરૂરી પડશે.
ત્રીજું પગલું નિયમનકર્તાની સૂચનાઓનું પાલન કરવાનું છે. નિયમનકર્તા નાણાં કેવી રીતે દાવો કરવા, પોઝિશન્સ કેવી રીતે ટ્રાન્સફર કરવા, અને ફરિયાદ કેવી રીતે ફાઇલ કરવી તેની સૂચનાઓ આપશે. ટ્રેડરે સૂચનાઓ ધ્યાનપૂર્વક અનુસરવી જોઈએ, અને ટ્રેડરે જરૂરી દસ્તાવેજો સમયસર સબમિટ કરવા જોઈએ.
ચોથું પગલું અન્ય બ્રોકરેજમાં નવું ખાતું ખોલવાનું છે. ટ્રેડરને ટ્રેડિંગ ચાલુ રાખવા માટે નવું ખાતું જરૂરી પડશે, અને ટ્રેડરે મજબૂત પ્રતિષ્ઠા ધરાવતું નિયમિત (regulated) બ્રોકરેજ પસંદ કરવું જોઈએ. ટ્રેડરે નિર્ણયમાં ઉતાવળ ન કરવી જોઈએ, અને ટ્રેડરે વધુ સારા સુરક્ષાવાળા બ્રોકરેજને પસંદ કરવા માટેના અનુભવનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
પાંચમું પગલું કર સંબંધિત અસરો પર વિચારવાનું છે. દિવાળિયા થવાથી કર સંબંધિત પરિણામો આવી શકે છે, અને ટ્રેડરે કર સલાહકારની સલાહ લેવી જોઈએ. કર સલાહકાર ટ્રેડરને કર રિટર્નમાં દિવાળિયાનો ઉલ્લેખ કેવી રીતે કરવો તેમાં મદદ કરી શકે છે, અને કર સલાહકાર ટ્રેડરને કોઈપણ નુકસાનનો દાવો કરવામાં પણ મદદ કરી શકે છે.
વાસ્તવિક પુનઃપ્રાપ્તિની અપેક્ષાઓ
પ્રથમ અપેક્ષા સમયસૂચક છે. દીવાલિયા પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં મહિનાઓથી લઈને વર્ષો લાગી શકે છે, અને ટ્રેડરને પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી નાણાં મળી ન શકે. ટ્રેડરે વિલંબ માટે આયોજન કરવું જોઈએ, અને વિલંબ દરમિયાન ટ્રેડિંગ ખર્ચ આવરી લેવા પૂરતી લિક્વિડિટી હોવી જોઈએ.
બીજી અપેક્ષા રકમ અંગે છે. ટ્રેડરને સંભવતઃ અલગ રાખવામાં આવેલા નાણાંની પુનઃપ્રાપ્તિ થશે, અને ટ્રેડરને સંભવતઃ પોઝિશન્સની પણ પુનઃપ્રાપ્તિ થશે. ટ્રેડરને દીવાલિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થાતો નફો ન પણ મળે, અને ટ્રેડરને અસુવિધાનો ખર્ચ પણ ન મળી શકે.
ત્રીજી અપેક્ષા રોકાણકાર વળતર અંગે છે. વળતર નુકસાનના એક ભાગને આવરી લે છે, અને વળતર સંપૂર્ણ રકમ આવરી ન પણ શકે. ટ્રેડરે પોતાના અધિકક્ષેત્રમાં કવરેજ તપાસવું જોઈએ, અને પ્રક્રિયા શરૂ થાય એટલે જ દાવો દાખલ કરવો જોઈએ.
તમારી જાતને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવી
પ્રથમ સુરક્ષા એ નિયમનિત Broker પસંદ કરવી છે. Broker ને tier-1 અધિકારક્ષેત્રમાં નિયમનિત હોવો જોઈએ, અને Broker એ ગ્રાહકના નાણાં અલગ રાખવા જોઈએ. ટ્રેડરે લાઇસન્સ ચકાસવું જોઈએ, અને ટ્રેડરે Brokerનું risk disclosure વાંચવું જોઈએ.
બીજી સુરક્ષા એ નાનું બેલેન્સ રાખવું છે. ટ્રેડરે તમામ ટ્રેડિંગ મૂડી એક જ Broker પાસે રાખવી નહીં, અને ટ્રેડરે મૂડીનો એક ભાગ બીજા Broker પાસે અથવા બેંકમાં રાખવો જોઈએ. વિવિધીકરણ એક જ Brokerની નિષ્ફળતાનો પ્રભાવ ઘટાડે છે.
ત્રીજી સુરક્ષા એ બે-ઘટક પ્રમાણિકરણ (two-factor authentication) નો ઉપયોગ કરવો છે. બે-ઘટક પ્રમાણિકરણ ખાતામાં સુરક્ષાનો એક વધારાનો સ્તર ઉમેરે છે, અને બે-ઘટક પ્રમાણિકરણ બૅન્કરપ્સી પ્રક્રિયા દરમિયાન અનધિકૃત ઍક્સેસના જોખમને ઘટાડે છે.
ચોથી સુરક્ષા એ રેકોર્ડ્સ રાખવાની છે. ટ્રેડરે ખાતાના સ્ટેટમેન્ટ્સ, ટ્રેડ કન્ફર્મેશન્સ, અને કર સંબંધિત દસ્તાવેજો સાચવી રાખવા જોઈએ. બૅન્કરપ્સી પ્રક્રિયા માટે રેકોર્ડ્સની જરૂર પડશે, અને કર રિપોર્ટિંગ માટે પણ રેકોર્ડ્સની જરૂર પડશે.
બ્રોકરેજ દિવાળિયા અંગે સામાન્ય પ્રશ્નો
જો બ્રોકર દિવાળિયા જાય તો શું મારા ફંડ્સ સુરક્ષિત છે? અલગ રાખવામાં આવેલા ફંડ્સ સુરક્ષિત હોય છે, અને દિવાળિયા પ્રક્રિયા પછી ફંડ્સ ટ્રેડરને પરત કરવામાં આવે છે. રોકાણકાર વળતર યોજના નુકસાનના કેટલાક ભાગને આવરી શકે છે, અને આવરણ ક્ષેત્રાધિકાર મુજબ બદલાય છે.
શું હું દિવાળિયા પ્રક્રિયા દરમિયાન ટ્રેડ કરી શકું? નહીં. દિવાળિયા પ્રક્રિયા દરમિયાન ટ્રેડિંગ સ્થગિત કરવામાં આવે છે, અને ટ્રેડર નવા ટ્રેડ મૂકી શકતો નથી. ટ્રેડરની પોઝિશન્સ અન્ય બ્રોકરેજમાં ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે, અને ટ્રેડરની પોઝિશન્સ દિવાળિયા ભાવ પર લિક્વિડેટ કરવામાં આવતી નથી.
જો બ્રોકર નિયમન હેઠળ ન હતો તો શું? અનરેગ્યુલેટેડ બ્રોકર પાસે ફંડ્સનું અલગકરણ નથી, અને બ્રોકર પાસે રોકાણકાર વળતર યોજના નથી. ટ્રેડરને સમગ્ર ડિપોઝિટ ગુમાવવાનો જોખમ હોઈ શકે છે, અને ટ્રેડરને મર્યાદિત ઉપાય મળે છે. ટ્રેડરે હંમેશા નિયમન હેઠળનો બ્રોકર પસંદ કરવો જોઈએ.
સંબંધિત સંસાધનો
ક્યાંથી શરૂ કરવું
જો તમને બ્રોકરેજની દિવાળિયા અંગે ચિંતા હોય, તો સૌથી ઉપયોગી પ્રથમ પગલું એ છે કે તમે જે બ્રોકરેજ પર વિચાર કરી રહ્યા છો તેની લાઇસન્સ, ફંડ્સનું અલગકરણ (segregation of funds), અને રોકાણકાર વળતર યોજના (investor compensation scheme) ચકાસો. અમારી broker comparison બ્રોકરેજને જ્યુરિસ્ડિક્શન અને નિયમન (regulation) મુજબ સૂચિબદ્ધ કરે છે, જે મળીને તમને ખાતું ખોલતા પહેલાં બ્રોકર શું આપે છે તે સમજવામાં મદદ કરે છે.