Hii si ushauri wa uwekezaji. Taarifa iliyotolewa ni kwa madhumuni ya elimu na ufahamu tu na haimaanishi mapendekezo ya kununua au kuuza bidhaa yoyote ya kifedha.
Kuchagua broker wa hisa aliyeidhinishwa ni mojawapo ya maamuzi muhimu zaidi ambayo mfanyabiashara hufanya, na udhibiti ndio msingi wa uhusiano wa biashara. Broker aliyeidhinishwa hufuata sheria, hutenganisha fedha za mteja, na hutoa ulinzi unaohitajika na mfanyabiashara. Broker ambaye hajadhibitiwa si lazima afuate sheria, na broker ambaye hajadhibitiwa si lazima atenganishe fedha za mteja. Mfanyabiashara anayechagua broker aliyeidhinishwa anaweza kufanya biashara kwa kujiamini, na mfanyabiashara anayechagua broker ambaye hajadhibitiwa anachukua hatari isiyo ya lazima.
Kwa nini udhibiti ni muhimu
Sababu ya kwanza ni ulinzi wa fedha. Mdhibiti anahitaji broker kuweka fedha za mteja kwenye akaunti iliyotengwa (segregated account) katika benki ya kiwango cha 1 (tier-1), na utengaji huo huhakikisha fedha za mfanyabiashara hazitumiki kwa shughuli za broker yenyewe. Ikiwa broker atafilisika, fedha zilizotengwa hurudishwa kwa mfanyabiashara, na kufilisika kwa broker hakutaathiri fedha za mfanyabiashara.
Sababu ya pili ni ulinzi dhidi ya udanganyifu. Mdhibiti anahitaji broker kufuata sheria za kupambana na ulaghai wa fedha (anti-money-laundering), na mdhibiti anahitaji broker kuthibitisha utambulisho wa wateja. Uthibitisho hupunguza hatari ya udanganyifu, na pia hupunguza hatari ya broker kutumiwa kwa shughuli haramu.
Sababu ya tatu ni ulinzi dhidi ya vitendo visivyo vya haki. Mdhibiti huweka sheria kuhusu leverage, taarifa za kufichua (disclosure), uwasilishaji wa taarifa (reporting), na utekelezaji (execution), na mdhibiti hutekeleza sheria hizo kupitia ukaguzi na faini. Mfanyabiashara anayetumia Broker aliye chini ya udhibiti anaweza kutegemea sheria hizo, na mfanyabiashara anayetumia broker asiye chini ya udhibiti hana njia ya kurejea (recourse) iwapo kutatokea mgogoro.
Watawala wakuu
Katika Umoja wa Ulaya, watawala wakuu ni Financial Conduct Authority (FCA) nchini Uingereza, Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsaufsicht (BaFin) nchini Ujerumani, Autorité des Marchés Financiers (AMF) nchini Ufaransa, Autoriteit Financiële Markten (AFM) nchini Uholanzi, na Cyprus Securities and Exchange Commission (CySEC) nchini Kupro. Watawala hao wana sheria tofauti, na wana viwango tofauti vya utekelezaji.
Nchini Marekani, watawala wakuu ni Securities and Exchange Commission (SEC) kwa hisa na Commodity Futures Trading Commission (CFTC) kwa futures. SEC na CFTC zina sheria kali, na watawala hao wana historia ndefu ya utekelezaji.
Huko Asia, watawala wakuu ni Australian Securities and Investments Commission (ASIC) nchini Australia, Securities and Futures Commission (SFC) nchini Hong Kong, na Financial Services Agency (FSA) nchini Japani. Watawala hao wana sheria tofauti, na wana viwango tofauti vya utekelezaji. Watawala wa nje ya nchi wana sheria zisizo kali, na wana mamlaka ndogo ya utekelezaji.
Mipango ya fidia ya mwekezaji
Mpango wa fidia ya mwekezaji hulinda hasara hadi kiasi fulani ikiwa broker atafilisika, na kiwango cha ulinzi hutofautiana kulingana na mamlaka husika. Katika Umoja wa Ulaya, ulinzi ni hadi €20,000 kwa kila mteja chini ya FCA, BaFin, na AMF. Nchini Marekani, ulinzi ni hadi $500,000 kwa kila mteja chini ya Securities Investor Protection Corporation (SIPC). Huko Asia, ulinzi hutofautiana kwa nchi, na ulinzi unaweza kufikia hadi HK$500,000 kwa kila mteja chini ya SFC.
Mamlaka za nje ya nchi zinaweza zisikuwa na mpango wa fidia ya mwekezaji, na mamlaka ya nje ya nchi inaweza kutofunika hasara. Mfanyabiashara anayetumia broker wa nje ya nchi hafunikwi na mpango wa mdhibiti wa nchi yake, na mfanyabiashara ana njia ndogo ya kurejea iwapo kutatokea mgogoro.
Jinsi ya kuthibitisha udhibiti
Hatua ya kwanza ni kuangalia tovuti ya broker. Broker huchapisha namba ya leseni, jina la mdhibiti, na tovuti ya mdhibiti. Mteja anapaswa kuthibitisha leseni, na mteja anapaswa kuangalia tovuti ya mdhibiti kwa orodha ya brokers walioidhinishwa.
Hatua ya pili ni kuangalia tovuti ya mdhibiti. Mdhibiti huchapisha orodha ya brokers walioidhinishwa, na mdhibiti huchapisha hatua za utekelezaji. Mteja anapaswa kutafuta jina la broker, na mteja anapaswa kuangalia rekodi ya utekelezaji.
Hatua ya tatu ni kusoma taarifa ya hatari ya broker. Broker inapaswa kuchapisha taarifa ya hatari, na taarifa hiyo inapaswa kueleza hatari za kufanya biashara. Mteja anapaswa kusoma taarifa hiyo kwa makini, na mteja anapaswa kutafuta hatari zilizofichwa au masharti yasiyo ya haki.
Ishara za tahadhari za kuangalia
Ishara ya kwanza ya tahadhari ni broker ambaye hana leseni. Broker hana leseni kutoka kwa mdhibiti anayejulikana, na broker hana tovuti ya mdhibiti. Mfanyabiashara hatakiwi kufungua akaunti na broker asiye na leseni, na mfanyabiashara anapaswa kutafuta broker mwingine.
Ishara ya pili ya tahadhari ni bonasi yenye kizuizi cha kutoa pesa. Broker hutoa bonasi, na bonasi hiyo imefungwa hadi mfanyabiashara atakapofikia kiasi kikubwa cha shughuli za biashara. Muundo wa bonasi unaweza kuundwa ili kufanya iwe vigumu kutoa fedha, na mfanyabiashara anapaswa kusoma masharti kabla ya kukubali bonasi.
Ishara ya tatu ya tahadhari ni huduma duni kwa wateja. Broker huchukua siku kujibu swali, na broker haipokei simu. Huduma kwa wateja ni ishara ya utaalamu wa broker, na mfanyabiashara anapaswa kujaribu huduma hiyo kabla ya kuweka fedha.
Ishara ya nne ya tahadhari ni taarifa zisizoendana. Tovuti ya broker inasema jambo moja, na huduma kwa wateja ya broker inasema lingine. Taarifa zisizoendana ni ishara ya ukosefu wa utaalamu wa broker, na mfanyabiashara anapaswa kutafuta broker mwingine.
Maswali ya kawaida kuhusu udhibiti
Mdhibiti bora kwa mfanyabiashara wa rejareja ni nani? Mdhibiti bora kwa mfanyabiashara wa rejareja ni mdhibiti wa kiwango cha 1 kama FCA, BaFin, AMF, SEC, au ASIC. Mdhibiti wa kiwango cha 1 ana historia ndefu ya utekelezaji, na mdhibiti wa kiwango cha 1 ana mfumo thabiti wa ulinzi wa wawekezaji.
Je, udhibiti unashughulikia bidhaa zote? Inategemea mdhibiti na bidhaa. FCA inadhibiti mawakala, bidhaa, na masoko, na kanuni za FCA zinashughulikia bidhaa nyingi. SEC inadhibiti hisa, dhamana, na fedha, na kanuni za SEC zinashughulikia bidhaa nyingi.
Naweza kufanya biashara na broker ambaye hajadhibitiwa? Mfanyabiashara anaweza, lakini hapaswi. Broker ambaye hajadhibitiwa hana lazima kufuata sheria, na broker ambaye hajadhibitiwa hana lazima kutenganisha fedha za mteja. Mfanyabiashara anayemtumia broker ambaye hajadhibitiwa anachukua hatari isiyo ya lazima, na mfanyabiashara anaweza kupoteza amana yote.
Rasilimali zinazohusiana
Pa kuanzia
Ukiwa unachagua Broker wa hisa aliye na udhibiti, hatua ya kwanza yenye manufaa zaidi ni kuchagua orodha fupi ya Brokers watatu hadi watano waliodhibitiwa katika maeneo ya ngazi ya kwanza (tier-1), na kuthibitisha leseni na mamlaka ya udhibiti (regulator) kwa kila Broker. Ulinganisho wa broker wetu huorodhesha Brokers kwa mamlaka ya udhibiti (jurisdiction), ambazo kwa pamoja hukupa ufahamu wa kile Broker anachotoa kabla hujafungua akaunti.