Hii si ushauri wa uwekezaji. Taarifa iliyotolewa ni kwa madhumuni ya elimu na ufahamu tu na haimaanishi mapendekezo ya kununua au kuuza bidhaa yoyote ya kifedha.
Uwiano wa deni-kwa-usawa (D/E) ni kipimo cha kifedha kinachopima jinsi kampuni inavyofadhili shughuli zake: kupitia deni (pesa zilizokopwa) au kupitia usawa (uwekezaji wa wanahisa). Uwiano huo huhesabiwa kwa kugawa madeni yote ya kampuni kwa usawa wa wanahisa. Uwiano wa juu wa D/E unamaanisha kampuni inatumia deni kufadhili ukuaji wake, na uwiano wa chini wa D/E unamaanisha kampuni inategemea usawa.
Kipimo hiki hutumiwa na wawekezaji kutathmini kiwango cha matumizi ya deni cha kampuni na hatari ya kampuni kushindwa kulipa (default). Kampuni iliyo na uwiano wa juu wa D/E huwa na hatari zaidi ya mabadiliko ya viwango vya riba, kushuka kwa utendaji wa biashara, na hatari ya kufilisika. Kampuni iliyo na uwiano wa chini wa D/E hufadhiliwa kwa tahadhari zaidi, na kampuni huwa na mfiduo mdogo kwa gharama za huduma ya deni.
Kinachokuambia uwiano huo
Uwiano wa D/E wa 1 unamaanisha kampuni ina kiasi sawa cha deni na mtaji. Uwiano wa 2 unamaanisha kampuni ina deni mara mbili kuliko mtaji. Uwiano wa 0.5 unamaanisha kampuni ina nusu ya deni ikilinganishwa na mtaji. Uwiano huo hutofautiana kulingana na sekta, na “nzuri” au “mbaya” ya uwiano inategemea wastani wa sekta husika.
Kampuni ya huduma za umma (mtiririko thabiti wa pesa, mapato yanayotarajiwa) inaweza kuhimili uwiano wa juu wa D/E kuliko kampuni ya teknolojia (mtiririko wa pesa usiotabirika, mapato yasiyo na uhakika). Uwiano wa D/E unapaswa kulinganishwa na wastani wa sekta, si kwa kizingiti cha jumla.
Uwiano wa D/E pia hukupa taarifa kuhusu uwezo wa kifedha wa kampuni (financial leverage). Kampuni yenye uwiano wa D/E wa 2 ina deni mara mbili kuliko mtaji, na kampuni hutumia pesa zilizokopwa kuongeza faida kwenye mtaji (return on equity). Uwezo wa kifedha hufanya kazi kwa njia ile ile kama margin leverage kwenye akaunti ya biashara: huongeza faida na pia huongeza hasara.
Jinsi ya kuikokotoa
Uwiano wa D/E ni madeni yote yaliyogawanywa kwa mtaji wa wanahisa. Madeni yote yanajumuisha deni la muda mfupi (linalolipwa ndani ya mwaka mmoja) na deni la muda mrefu (linalolipwa baada ya mwaka mmoja). Mtaji wa wanahisa ni tofauti kati ya mali zote za kampuni na madeni yote.
Kampuni yenye €500 milioni katika madeni yote na €250 milioni katika mtaji wa wanahisa ina uwiano wa D/E wa 2 (€500 milioni / €250 milioni). Kampuni yenye €100 milioni katika madeni yote na €500 milioni katika mtaji wa wanahisa ina uwiano wa D/E wa 0.2 (€100 milioni / €500 milioni). Kampuni ya kwanza ina uwiano wa juu wa matumizi ya kifedha; kampuni ya pili ina matumizi ya chini ya kifedha.
Tofauti ya sekta
Uwiano wa wastani wa D/E hutofautiana kwa kiasi kikubwa kulingana na sekta. Sekta ya fedha (benki, makampuni ya bima, makampuni ya uwekezaji) ina uwiano wa juu zaidi wa D/E, kwa sababu mtindo wa biashara wa sekta hiyo unategemea kukopa na kukopesha. Benki iliyo na uwiano wa D/E wa 10 ni ya kawaida; benki iliyo na uwiano wa D/E wa 2 ingekuwa na leverage ndogo.
Sekta ya teknolojia ina uwiano wa chini zaidi wa D/E, kwa sababu makampuni huzalisha pesa taslimu kutoka shughuli za uendeshaji na hayahitaji deni kufadhili ukuaji. Kampuni ya teknolojia iliyo na uwiano wa D/E wa 0.1-0.3 ni ya kawaida; kampuni ya teknolojia iliyo na uwiano wa D/E zaidi ya 1 inachukuliwa kuwa na leverage kubwa.
Sekta ya viwanda na sekta ya huduma za umma ziko katikati, huku uwiano wa kawaida wa D/E ukiwa 1-2 kwa viwanda na 2-4 kwa huduma za umma. Tofauti hiyo inachochewa na kiwango cha mtaji kinachohitajika na sekta (capital intensity) na uthabiti wa mtiririko wa pesa.
Mapungufu ya uwiano
Uwiano wa D/E una mapungufu mawili muhimu. La kwanza ni kwamba uwiano huo hutumia thamani za kitabu (thamani zilizo kwenye taarifa ya fedha), si thamani za soko (thamani ambazo soko huweka kwa mali na usawa). Kampuni iliyo na chapa inayothaminiwa vizuri na nafasi imara sokoni inaweza kuwa na usawa mdogo wa kitabu na uwiano wa juu wa D/E, hata kama nafasi halisi ya kifedha ya kampuni ni yenye nguvu zaidi.
La pili ni kwamba uwiano huo hauutofautishi kati ya deni jema na deni baya. Kampuni inayokopa pesa ili kuwekeza katika mradi wenye faida kubwa (upanuzi wa kiwanda, mstari mpya wa bidhaa, ununuzi) huwa na uwiano wa D/E unaoongezeka kwa muda, lakini deni hilo lina tija. Kampuni inayokopa pesa ili kulipa gawio au kufidia hasara za uendeshaji huwa na uwiano wa D/E unaoongezeka kwa sababu ya uharibifu.
Jinsi ya kutumia uwiano katika biashara ya hisa
Mwekezaji anayechunguza hisa anapaswa kuangalia uwiano wa D/E kama mojawapo ya vipimo kadhaa, pamoja na mapato, ukuaji wa mapato (revenue growth), faida (profit margin), na mtiririko wa fedha huru (free cash flow). Uwiano wa D/E ambao uko juu sana kuliko wastani wa sekta ni ishara nyekundu, na mwekezaji anapaswa kuchunguza sababu ya uwekaji wa deni (leverage) kuwa mkubwa.
Mwekezaji anayefikiria kuchukua nafasi yenye leverage katika hisa yenye D/E ya juu anapaswa kuwa mwangalifu, kwa sababu leverage ya kifedha ya kampuni huongeza kwa kiasi kikubwa kuyumba kwa bei ya hisa. Kushuka kidogo kwa mapato au kupanda kidogo kwa kiwango cha riba kunaweza kuwa na athari kubwa kwenye mapato ya kampuni yenye D/E ya juu, na athari hiyo ya mapato huonekana kwenye bei ya hisa.
Rasilimali zinazohusiana
Pa kuanzia
Ukitathmini uwiano wa D/E wa kampuni, hatua ya kwanza yenye manufaa zaidi ni kulinganisha uwiano huo na wastani wa sekta na pia na mwelekeo wa kihistoria wa kampuni. Ulinganisho wa broker wetu unaorodhesha zana za utafiti na vichujio (screeners) vilivyo kwa kila broker, ambavyo kwa pamoja vinaonyesha data ya kifedha inaonekana vipi kabla hujafanya biashara.