Hii si ushauri wa uwekezaji. Taarifa iliyotolewa ni kwa madhumuni ya elimu na ufahamu tu na haimaanishi mapendekezo ya kununua au kuuza bidhaa yoyote ya kifedha.
Msimamizi (custodian), katika muktadha wa akaunti ya biashara ya hisa, ni taasisi inayoshikilia dhamana za mfanyabiashara kando na Broker. Ukitenganishwa huku kunahitajika na mdhibiti katika mamlaka nyingi, na ulinzi huo ni wa kweli. Pesa za mfanyabiashara na dhamana zake hushikiliwa kwenye akaunti zilizotengwa kwa Msimamizi, na Msimamizi ni taasisi tofauti ya kisheria kutoka kwa Broker. Ikiwa Broker atashindwa, mali za mfanyabiashara hushikiliwa na Msimamizi, na mfanyabiashara anaweza kuhamisha mali hizo hadi kwa Broker mwingine.
Kazi ambazo mlinzi (custodian) hufanya
Kazi ya kwanza ya mlinzi ni kushikilia dhamana (securities). Mlinzi huweka kumbukumbu ya umiliki wa mfanyabiashara, na mlinzi ndiye anayehusika na ulinzi salama wa dhamana hizo. Mlinzi ni taasisi iliyo chini ya udhibiti, mara nyingi benki ya kiwango cha juu (tier-one) au mlinzi mtaalamu, na mlinzi anakuwa chini ya uangalizi wa kisheria sawa na ule wa Broker.
Kazi ya pili ni kusuluhisha miamala (settle the trades). Mtu anaponunua hisa, mlinzi hupokea hisa kutoka kwa mlinzi wa muuzaji na kuzihesabia (credits) kwenye akaunti ya mfanyabiashara. Mtu anapouza, mlinzi hutoa (debits) hisa na kuzihesabia pesa taslimu (credits the cash). Mchakato wa usuluhishi kwa kawaida ni T+1 au T+2 katika masoko makubwa, na mlinzi ndiye hulishughulikia suala la usuluhishi.
Kazi ya tatu ni kushughulikia matukio ya kampuni (corporate actions). Hisa iliyo kwenye akaunti ya mfanyabiashara inapolipa gawio (dividend), mlinzi huongeza gawio hilo kwenye salio la pesa taslimu la mfanyabiashara. Hisa zinapogawanyika (stock splits), mlinzi hurekebisha nafasi (position) ya mfanyabiashara. Kampuni inapopatikana (acquired), mlinzi hushughulikia malipo ya pesa au hisa (cash or stock consideration). Mlinzi ndiye taasisi inayosimamia matukio ya kampuni kwa niaba ya mfanyabiashara.
Kazi ya nne ni kutoa taarifa (statements). Mlinzi hutoa taarifa ya kila mwezi, taarifa ya kila mwaka, na taarifa za kuripoti kodi (tax reporting). Taarifa hizo ndizo kumbukumbu kuu ya mfanyabiashara ya umiliki, na taarifa hizo ndizo msingi wa mfanyabiashara kuwasilisha taarifa za kodi.
Kwa nini utengano una umuhimu
Utengano una umuhimu kwa sababu unalinda mali za mfanyabiashara iwapo broker atashindwa. Broker hushikilia pesa za mfanyabiashara na dhamana (securities) kwenye akaunti iliyotengwa (segregated) kwa mteja wa kuhifadhi (custodian), na mali hizo si sehemu ya mali (estate) ya broker. Msimamizi (trustee) wa broker aliyeshindwa anaweza kurudisha mali kwa mfanyabiashara, au mfanyabiashara anaweza kuhamisha mali hizo kwa broker mwingine, na uhamishaji huo kwa kawaida huwa laini.
Bila utengano, mali za mfanyabiashara zingekuwa sehemu ya mali (estate) ya broker, na mfanyabiashara angekuwa mdai wa kawaida (general creditor) wa broker. Dai la mdai wa kawaida liko chini kabisa kwenye orodha ya kipaumbele, na urejeshaji (recovery) huwa chini sana kuliko dai la mfanyabiashara. Mfanyabiashara anayeshikilia mali kupitia broker ambayo haiko chini ya sheria za utengano ana hatari halisi ya kupoteza mali iwapo broker atashindwa.
Utengano unahitajika na mdhibiti (regulator) katika maeneo mengi. Mdhibiti huweka sheria za utengano, na broker inatakiwa kuziambatana nazo. Sheria hutofautiana kulingana na eneo, lakini kanuni ni ile ile: mali za mfanyabiashara hushikiliwa tofauti na mali za broker, na mfanyabiashara ana dai la moja kwa moja dhidi ya mali zilizotengwa.
Jinsi mteja wa kuhifadhi (custodian) anavyochaguliwa
Katika hali nyingi, Broker ndiye huchagua custodian, na mfanyabiashara (trader) hana nafasi ya kuchagua. Broker huwa na makubaliano na benki ya kiwango cha juu (tier-one) au custodian mtaalamu, na Broker huweka mali za trader kwenye custodian aliyeteuliwa. Chaguo pekee la trader ni kuchagua Broker inayotumia custodian anayejulikana na anayeaminika.
Uchaguzi wa custodian hutegemea mtindo wa biashara wa Broker. Broker wa huduma kamili (full-service) mara nyingi hutumia benki ya tier-one kama custodian, na benki hiyo ni chombo tofauti cha kisheria kutoka kwa Broker. Broker wa punguzo (discount broker) anaweza kutumia benki ya tier-one, custodian mtaalamu, au sub-custodian katika soko la nje ya nchi. Uthibitisho pekee wa trader ni kuangalia nyaraka za Broker ili kuona jina la custodian na kanuni za kutenganisha (segregation rules).
Chaguo la pili ni kutumia Broker inayotoa chaguo nyingi za custodian. Baadhi ya Brokers hutoa uchaguzi wa custodian, na trader anaweza kuchagua custodian inayolingana na mahitaji ya trader. Chaguo hilo mara nyingi huwa kati ya benki ya tier-one (ada za juu na ulinzi ulio imara zaidi) na custodian mtaalamu (ada za chini na ulinzi ulio dhaifu kidogo). Trader anapaswa kupima faida na hasara kabla ya kuchagua.
Sababu za kuwa na mweka-hazina tofauti
Mweka-hazina tofauti ni muhimu wakati mfanyabiashara anapotaka mgawanyo (segregation) ulio imara zaidi wa mali. Mfanyabiashara anayeshikilia kwingi kubwa ya uwekezaji, akiwa na mali nyingi ziko hatarini, anaweza kutaka mweka-hazina tofauti ambaye hana uhusiano na Broker. Mweka-hazina tofauti hutoza ada, na ada hiyo ndiyo gharama ya ulinzi ulio imara zaidi.
Mweka-hazina tofauti pia ni muhimu wakati mfanyabiashara anapotaka kutumia mpangilio maalum wa uhifadhi (custody). Mfanyabiashara anayeshikilia mali katika soko la nje ya nchi anaweza kutaka sub-custodian katika soko hilo, na sub-custodian ndiyo hulinda mali hizo katika mamlaka ya ndani (local jurisdiction). Sub-custodian kwa kawaida huwa ni benki ya kiwango cha kwanza (tier-one) katika soko la nje ya nchi, na sub-custodian hufuata na iko chini ya msimamizi (regulator) wa soko hilo la nje ya nchi.
Sababu za kupinga mweka-hazina tofauti ni gharama. Mweka-hazina tofauti hutoza ada, na ada hiyo ni mzigo halisi unaopunguza faida (return). Mfanyabiashara aliye na kwingi ndogo kwa kawaida huwa bora zaidi kutumia mweka-hazina wa default wa Broker, na mfanyabiashara hulipa ada ndogo (au kutolipa ada) kwa ajili ya mgawanyo huo. Mfanyabiashara aliye na kwingi kubwa ndiye anayenufaika na ulinzi ulio imara zaidi.
Jinsi ya kuthibitisha mthibitishaji (custodian)
Jibu la kweli ni kumuuliza Broker. Broker inahitajika kufichua mthibitishaji, na ufichuzi huo kwa kawaida huwa kwenye nyaraka za kufungua akaunti. Mteja pia anaweza kuangalia tovuti ya Broker, na mteja anaweza kuthibitisha hali ya udhibiti ya mthibitishaji kwenye tovuti ya mdhibiti.
Jibu la pili ni kusoma nyaraka za utenganishaji (segregation). Broker inahitajika kutoa nyaraka kuhusu kanuni za utenganishaji, na nyaraka hizo zinaeleza jinsi mali za mteja zinavyoshikiliwa, ulinzi huo ni upi, na njia ya kurejesha (recovery path) itakuwaje iwapo Broker atashindwa. Mteja anapaswa kusoma nyaraka hizo kabla ya kuweka fedha kwenye akaunti.
Rasilimali zinazohusiana
Pa kuanzia
Ukitafuta broker, zoezi lenye manufaa zaidi ni kuangalia custodian, kanuni za kutenganisha (segregation), na njia ya kurejesha (recovery). Orodha yetu ya linganisho la broker inaonyesha custodian wa broker na sera ya kutenganisha, ambazo kwa pamoja hukupa picha ya ulinzi unaoonekana kabla hujaweka fedha kwenye akaunti.