Bu bir yatırım tavsiyesi değildir. Sağlanan bilgiler yalnızca eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır ve herhangi bir finansal ürünü satın alma veya satma yönünde bir öneri teşkil etmez.
Çarpan etkisi, kaldıraç kullanımının zaman içinde nasıl katlandığını (bileşikleştiğini) anlatan bir açıklamadır. Kaldıraçsız bir portföyde %1 getiri, %1 getiridir. Üç kat (3×) kaldıraçlı bir portföyde %1 getiri, bir yıl boyunca sürdürülürse %3 getiri üretir; ancak bunun, günlük yeniden ayarlamadan kaynaklanan hiçbir bileşikleşme etkisi olmaması, finansman maliyeti olmaması ve boşluk (gap) riskinin bulunmaması şartıyla geçerli olur. Gerçeklik daha karmaşıktır ve çarpan etkisi en iyi, bir pazarlama sloganı değil; uzun vadeli mekanik bir olgu olarak anlaşılır.
Kisa matematik
Kendi sermayenizin her €1’i icin €2 borc alirsaniz, etkin maruziyetiniz €1’lik bir harcamaya karsilik €3 olur. Pozisyonun brüt getirisi, alttaki varligin getirisinin üç katidir. Sermayeniz üzerindeki net getiri de, borç aldiginiz €2’ye uygulanan finansman maliyeti düsülmek kaydiyla, alttaki varligin getirisinin üç katidir. Alttaki varlik bir yil icinde %5 getirirse ve borc alinan tutar uzerindeki finansman maliyeti %4 ise, sermayeniz uzerindeki net getiri yaklasik olarak %5 × 3 - %4 × 2’dir; bu da alttaki varlik uzerindeki %5 + finansmanla birlikte yaklasik %7’dir. Kaldirac hem kazanci hem de elde tutma (carry) maliyetini büyütür.
Finansman nakit olarak ödendiginde ödün-takas (trade-off) simetriktir. Finansman ek borc ile ödendiginde ise ödün-takas asimetriktir; cünkü kaldirac orani pozisyon hareket ettikce kayar. Cogu Broker finansmani ek borc olarak degil nakit olarak öder; bu da daha temiz bir modeldir.
Neden bazı traderlar çarpanı arar?
En yaygın neden hesap büyüklüğüdür. Yıllık %10 getiri hedefleyen 10.000 €’luk bir hesap, 1.000 € kazandırır. Aynı hesap, 3× kaldıraçla ve %10 brüt getiriyle, finansman maliyetleri düşüldükten sonra 3.000 € kazandırır. Kaldıraçlı getiri, trader’ın harcadığı zaman ve emeğe göre daha anlamlı hale gelir. Aynı mantık, kaldıraç kullanımını küçük hesaplarda da teşvik eder; çünkü kaldıraçsız getiri, yapılan işi haklı çıkaracak kadar küçük hissedilir.
İkinci neden hızdır. 20 yıl boyunca bileşikleşen yıllık %5 getiri, 2,65× bir çarpan üretir. 20 yıl boyunca bileşikleşen yıllık %15 getiri ise 16,4× bir çarpan üretir. Getirilerin bileşikleşmesi uzun vadeli hikâyedir ve kaldıraç, daha yüksek bileşikleşme oranına ulaşmanın bir yoludur; ancak daha yüksek düşüş (drawdown) riski pahasına.
Üçüncü neden erişimdir. Yabancı bir pazara, belirli bir sektöre ya da yüksek fiyatlı bir hisseye maruz kalmak isteyen bir trader, tam nominal tutarı nakit olarak finanse etmeden, bu maruziyete ucuz şekilde ulaşmak için kaldıraçlı bir ürün kullanabilir.
Neden çarpan bir hesabı yok edebilir
Brüt getiriyi %30’dan net getiriyi %90’a çıkaran aynı aritmetik, %30’luk bir kaybı da %90’luk bir kayba dönüştürür. %90’luk bir zarar, %30’luk zarardan toparlanması daha zordur. %30’luk bir düşüşün telafisi için %43’lük bir kazanç gerekir. %90’luk bir düşüşün telafisi için ise %900’lük bir kazanç gerekir. Kaldıraçlı bir pozisyonda %90’luk bir düşüş yaşayan çoğu trader, toparlamak için gereken sermayeye ya da gerekli fonları eklemeye yönelik risk iştahına sahip değildir.
Diğer arıza modu ise gap’tir. Kaldıraçlı ürünler kapanışta yeniden dengelenir. Bir sonraki açılışta gap down yaşanması, günlük çarpanın düşündüreceğinden daha büyük bir kayba yol açabilir; çünkü ürün gap’e karşı yeniden dengeleme yapma şansı bulamamıştır. Sonuç, trader’ın stop’una uymayan ani bir düşüş ve en kötü anda gelen bir margin call’dır.
Çarpanı bilinçli olarak nasıl kullanırsınız
Faydalı bir disiplin, pozisyon büyüklüğünü kaldıraç oranı üzerinden değil, işlemin üzerindeki dolar riskine göre tanımlamaktır. Dolar risk, girişten stopa olan mesafenin hisse adediyle çarpılmasıdır. Hesabın %1’i kadar bir dolar risk söz konusuysa, kaldıraç 1.5× ya da 5× olsa da işlem doğru büyüklüktedir. Kaldıraç rakamı, pozisyon boyutlandırmanın sonucudur; girdi değildir.
İkinci bir disiplin, kaldıraç kullanımını strateji seçimiyle ayırmaktır. Sıkı bir stop içeren kısa vadeli taktik bir strateji, risk sınırlandığı için kaldıraç için iyi bir adaydır. Uzun vadeli al-sat (buy-and-hold) stratejisi ise zayıf bir adaydır; çünkü kaldıraçsız getiri genellikle yeterlidir ve taşıma maliyeti uzun süre boyunca ödenir.
Üçüncü bir disiplin, finansman maliyetini gerçek bir gider olarak takip etmektir. 3× kaldıraçlı bir pozisyonda yıllık %4’lük finansman oranı, kabaca her yıl dayanak sermayenin %8’i kadardır. Bu, getiriyi ciddi biçimde düşüren bir etkidir ve günlük olarak ödendiği ve gecelik küçük bir ücret gibi gösterildiği için göz ardı edilmesi kolaydır.
Ilgili kaynaklar
- En İyi Hisse Senedi Brokerları
- Broker İncelemeleri
- Aracılık Ücretleri → Marj Oranları Karşılaştırması
Nereden başlamalı
Kaldıraçlı hisse senedi işlemleri için bir Broker seçiyorsanız, en önemli özellikler kaldıraç tavanı, marj oranı, uygun enstrümanlar ve marj çağrısı (margin call) politikasıdır. Bizim broker karşılaştırmamız, bunları Broker bazında ve yetki alanına (jurisdiction) göre ayırır; böylece ikamet ettiğiniz ülkede nelerin mevcut olduğunu görebilirsiniz.
Çarpan etkisi hakkında sık sorulan sorular
Çarpan etkisi zamanla bileşikleşir mi?
Evet, brüt getiri üzerinden. Net getiri de bileşikleşir; ancak finansman maliyeti, kaldıraçlı ürünlerde günlük yeniden dengeleme kaynaklı sürüklenme ve takip hatası nedeniyle bu etki azalır. Çok yıllı bir ufukta bileşikleşen bu etki, kaldıraçlı ürünlerin yatay veya dalgalı piyasalarda kaldıraçsız kıyas ölçütlerinin gerisinde kalmasının temel nedenidir.
Yeni bir hesap için iyi bir başlangıç kaldıraç oranı nedir?
Yeni bir hesap için en yaygın kural, stop seviyesinde oluşan dolar riskinin hesabın %1’i olacak şekilde pozisyonu boyutlandırmaktır. Kaldıraç rakamı, bu riski üretmek için gereken miktardır. Çoğu yeni yatırımcı için bu, 1× ile 2× arasında bir kaldıraç rakamı üretir; bu da Broker’ın maksimumunun çok altındadır.
Çarpan etkisi iki yönde de çalışabilir mi?
Evet ve bu, temel risktir. 3× kaldıraçlı bir pozisyonda %5 kazanç, sermaye üzerinde %15 kazançtır. %5 kayıp ise %15 kayıptır. Dengesizlik yalnızca finansman, nakit yerine borç alınan fonlarla ödendiğinde ortaya çıkar; çoğu broker bunu önler.
Çarpan etkisi çeşitlendirme ile nasıl etkileşir?
Çeşitliliği değiştirmeden portföyün oynaklığını artırır. 30 hisse senedinden oluşan 3× kaldıraçlı bir portföy, kaldıraçsız portföyle aynı korelasyon yapısına sahiptir; yalnızca oynaklığı üç katına çıkar. Kaldıraç, pozisyonu çeşitlendirme yoluyla dağıtmaz.
Pozisyonumu dolar cinsinden mi yoksa hisse cinsinden mi belirlemeliyim?
Dolar cinsinden. Stop noktasındaki dolar riski girdidir. Hisse sayısı çıktıdır. Hisse cinsinden boyutlandırma, işlemler arasında tutarsız risklere yol açar. Dolar cinsinden boyutlandırma, işlem başına riski sabit tutar; bu da tüccarın doğru olana kadar hayatta kalmasını sağlayan disiplindir.